{"type":"doc","content":[{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"Aquila Chrysaetos... "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Engizek dağındaki sarp bölgelerde, kayalıklarda ve yüksek ormanlık alanlarda yerleşik olarak yaşıyor. Sulak alanların kurutulması veya ormanın azalmasından sonra sayıları azaldı ama bölgede yaşamaya devam ediyor."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Firaz Baran"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Bir zamanlar Pazarcık'ın semalarında kartallar uçardı. Yuvalarını yüksek kayalara veya ormanlara yaparlardı. Kuşları, balıkları, yılanları, sincapları avlayarak beslenirlerdi."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Önce mevki isimlerinden yola çıkarak kartalların yaşadığı bazı mekanları anlatalım:"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"BOZLAR - KAVRÎ SÎSOLIK"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Bozlar köyünde Kavrî Sîsolik (Kevirê Sîsolik) mevkisi var. 500 metre yüksekliğinde dik bir taştır. Bozlar köyü yakınlarındaki Çiyayê Qisiq'ta yer alıyor. "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Sîsolik, aynı zamanda beyaz renkli bir kartal türüdür. Geçmişte burada \"Sîsolik\" kartalı yaşıyordu. "},{"type":"text","text":"1960 sonrası göç ettiler."},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":" "},{"type":"text","text":"Bu kayanın kenarları da beyazdır."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Kavri Sisolik'un yeri de özel yapılmış gibidir. Tam bir dere ağzındadır ve dereden gelen su taşın tam ortasında şelale gibi aşağı düşer. Özellikle yağmur yağdığında veya kar eridiğinde şelalenin gücü artmaktadır.(1)"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Maxson köyünden Alê Kökseçen, "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"\"Bir konu çok karışıksa annem 'Mina hêlîna sîsolik e' diye tarif ediyordu\""},{"type":"text","text":" diyor.(2) Bu bilgi kartalların yuvalarını kimsenin göremeyeceği veya kolay kolay bulamayacağı yerlere yaptıklarına işaret etmektedir."}]},{"type":"image","attrs":{"src":"https://pub-5dbeb11e76d1432da257f0a38a434685.r2.dev/uploads/1780526154131-8ab16a7d-5a2c-4221-be2e-0fc17f69e442.webp","alt":null,"title":null,"width":null,"height":null}},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"\"Pazarcık\" isimli bu kitabım ilk olarak 2012 yılında basıldı. İlk baskıda "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"Musa Taş"},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"'ın 1985'te Engizek yaylalarında çektiği bir fotoğraf yer alıyordu. Bu ikinci baskı 2017'de "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"Mezopotamya Yayınevi"},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"'nde çıktı. Yayınevi, "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"İbrahim Mengütay'"},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"ın çektiği bu fotoğrafı kapağa aldı. "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"Fotoğrafta Qamikon köyündeki \"Kavrî Qartêl\" görülüyor."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"QAMIKAN - KAVRÎ QARTÊL"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Pazarcık şehir merkezine komşu olan Qamikan köyünde büyük bir kaya vardır. Adı Kavrî Qartêl. Köylülerle yaptığım sohbetlerde şu bilgiye ulaştım:"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Pazarcık'ta baraj yapımına başlanıyor. "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Aksu ırmağının suyunun baraja aktarılması gerekiyor. "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"Kavrî Qartêl buna engel oluyor. "},{"type":"text","text":"Mühendis bu büyük kayada delikler açarak Aksu'nun suyunu baraja aktarıyor."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"\"Bu kayanın bir ismi var mı\" diyor. Köylüler, \"Kavrî Qartêl\", yani \"Kartal Kayası\" diyorlar. Bunun üzerine mühendis Ankara'ya rapor yazıyor ve "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"barajın adının \"Kartalkaya Barajı\" olmasını öneriyor. "},{"type":"text","text":"Bu önerisi kabul oluyor. Geçmişte burada da kartallar yaşıyordu."}]},{"type":"image","attrs":{"src":"https://pub-5dbeb11e76d1432da257f0a38a434685.r2.dev/uploads/1780530160315-9d4716b6-1a1e-4066-b2b2-cfac565dfdf6.webp","alt":null,"title":null,"width":null,"height":null}},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Circaetus Gallicus. "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Pazarcık coğrafyasında zengin bir sürüngen ve yılan popülasyonu vardı. Circaetus Gallicus onları avlıyordu ve 1960'lara kadar bölgede çok yüksek sayılarda ürüyordu."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"DÎ MÛSE VE RÎVON'DA"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Dî Mûse"},{"type":"text","text":"'de "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"\"Banê Kavrî Qartêl\"(3) "},{"type":"text","text":"ve "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Rîvon'un Gundî Deva(4) "},{"type":"text","text":"mezrasında \""},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Kavrî Helîne\" "},{"type":"text","text":"mevkisinde de kartallar yaşıyordu. Dere içinde çok asi bir kaya olan Kavrî Helîne'ye insanlar çıkamıyordu."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"KARTALLAR NEDEN PAZARCIK'I YURT EDİNDİ?"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Bu sorunun temel yanıtı şudur: Pazarcık 1960 senesine kadar "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"çok zengin bir su ve orman sistemi"},{"type":"text","text":"ne sahipti. Su ve ormanın olduğu "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"farklı türlerde hayvanlar "},{"type":"text","text":"yaşar. Kartallar bunları avlayarak besleniyordu."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Pazarcık dağları hepten ormandı. "},{"type":"text","text":"Devlet, 1930'dan itibaren düzenli olarak bu ormanı yok etti. Neden? Bunun iki nedeni vardı:"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"1- "},{"type":"text","text":"Devlet, dağları traş ederek o alandaki madenleri çıkardı. 1990'a kadar krom çıkardı. Şimdi de çimento fabrikaları için marn, kil toprak ve kireç taşı çıkarıyor."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"2- "},{"type":"text","text":"Devletin bir amacı da, ormanı seven Kürtleri çıplak dağlara mahkum etmekti. Bazı dağlardaki ormanlık alanı ise bilinçli olarak korudu. Bu alanlarda kestiği ağaçların yerine yenilerini dikti. Bunu da satmak için yaptı. Satılan bu ağaçlar odun, mobilya ve farklı ihtiyaçlar için kullanıldı."}]},{"type":"image","attrs":{"src":"https://pub-5dbeb11e76d1432da257f0a38a434685.r2.dev/uploads/1780530879520-aa80a13a-ed2c-49fe-bf13-b07545b5302e.webp","alt":null,"title":null,"width":null,"height":null}},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Haliaeetus Albicilla. "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Gawirgol ve Mizmilli kuramadığı zaman balık ve kuş avlayarak yaşardı. Kurdistan, Ermenistan ve Anadolu'daki en büyük kartal türüydü."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"GÖL VE BATAKLIKLAR KURUTULUNCA"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Pazarcık'ta iki temel göl ve bataklık vardı. Bunlar Mizmilli ve Gawirgol'du. Örneğin Mizmilli gölünün uzunluğu 20 km, genişliği 10 km idi. Mart ve Nisan aylarında yüzbin göçmen kuşu burada gelirdi."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Yapılan araştırmalara göre, Mizmilli ve Gawirgol'e"},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":" 230 kuş türü geliyordu. "},{"type":"text","text":"Bu iki göl kartallar için önemli iki avlanma alanıydı. İki temel göl ve küçük bataklıklar kurutuldu. Pazarcık coğrafyasındaki sulak alanlar kurutulunca buralarda yaşayan hayvanlar göç etti, göçmen kuşlar da gelmez oldu. Bu da kartalların göç etmesine neden oldu."}]},{"type":"image","attrs":{"src":"https://pub-5dbeb11e76d1432da257f0a38a434685.r2.dev/uploads/1780529958483-482555cc-fe78-48ed-88c2-5cbe706230a1.webp","alt":null,"title":null,"width":null,"height":null}},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Aquila Heliaca. "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Özellikle Gawirgol ve Mizmilli'de düzenli olarak "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"kuluçkaya yatardı. "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Ovalık ve sulak alanların etrafındaki yaşlı ağaçlarda ürüyorlardı."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"YANLIŞ İLAÇLAMA"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Kartalların coğrafyamızı terk etmesinin bir diğer nedeni de 1960 sonrası yapılan yanlış ilaçlamalardır. Devlet, \"zararlı böcekleri yok etmek ve bitki hastalıklarını önlemek için\" uçaklarla hububat alanlarını ilaçladı. Bu ilaçlar da kartalların yavrularına zarar verdi."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Özetle: Sulak alanların ve ormanların yok olması ve yanlış olan hububat ilaçlaması nedenleriyle KARTALLAR PAZARCIK COĞRAFYASINI TERK ETTİ ve tıpkı bizim gibi yavrularına yaşayacakları bir alan bulmak amacıyla başka mekanlara göç ettiler."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Kaynak"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"1- Kavrî Sîsolik hakkındaki bilgileri Bozlar köyünden İbrahim Şenpınmar'dan aldım. Şenpınar ile 2015 yılında köyün mevkileri üzerine bir söyleşi yaptım."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"2- Alê Kökseçen ile 2018 yılında Köln kentinde söyleşi yaptım."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"3- Dî Mûse köyünden Hasan Alcı anlattı."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"4- Gundî Deva mezrasından Ökkeş Nagaş anlattı."}]},{"type":"paragraph"}]}